تعریف بودجه اقتصادی                                                                                                         

الف) گنجاندن بودجه هزینه و درآمد دولت در حساب های ملی وفراهم آمدن چارچوب تهیه بودجه مالیه عمومی دولت

ب) بررسی اثرات متغیرهای بودجه بخش عمومی در متغیرهای اقتصادی                                                     

ج) بررسی اثر واقعی اصلاح یا رفورم در بیشتر کشورهای صنعتی دنیا پیش بینی ها و بررسی های بودجه به کمک الگوهای ریاضی انجام می گیرد.   2 نوع الگوی به کار گرفته شده در کشورهای صنعتی:                                                                        

1)الگوی رفتاری از نوع الگوی بزرگ اقتصاد سنجی کوتاه مدت  ( با استفاده از سری زمانی سه ماهه و حداکثر یک ساله )                                                                                                                         

2)الگوی  موسوم به مالیات ومزایا   ( با استفاده از مطالعات مقطعی مانند بررسی درآمد وهزینه خانوار )                                                                                                                

اما در بعضی کشور هاپیش بینی های کوتاه مدت (رشد اقتصادی –بیکاری-قیمت ها) به صورت غیر متمرکز و به روش کارشناسی انجام می شود.که در این موارد یا الگوی یکپارچه ریاضی در کار نیست ویا اگر هم باشد برای  تلفیق وتضمین یکپارچگی نهایی پیش بینی های غیر متمرکز است.

در ایران به دلیل بالا بودن درآمد حاصل از صادرات نفت و نو پا بودن گسترش پرداخت های اجتماعی-بیمه ای و  حمایتی – موضوع پیش بینی و بررسی اثر آن در تدوین سیاست های بودجه ای چندان مطرح نبوده مثلا وقتی مالیات بر درآمد نه در بودجه دولت اثر زیادی دارد و نه در تعریف درآمد قابل تصرف مردم .پس آشکار است که پیش بینی فراز و نشیب آن نه برای دولت مطرح است و نه برای مردم.اما این وضع موقت است چون با کاهش  تدریجی اهمیت نسبی درآمد هایی از نوع درآمد نفت وافزایش منابع مالیاتی در بودجه دولت و ترویج روز افزون  دریافت ها و پرداخت های تامین اجتماعی بحث درباره ی بودجه و سیاست مالیاتی و دریافت ها و پرداخت ها ی  تامین اجتماعی خواهد بود .


تهیه بودجه اقتصادی در ایران

 ساخت هر الگو به ویزه الگوی تفصیلی کوتاه مدت برای بررسی تعامل و ارتباط میان متغیرهای بودجه ای و  اقتصادی از فعالیت های زمان بر و طولانی است .که برای استقرار چنین نظامی در ایران به پیش نیاز ها و مقتضیات نیاز است که مهمترین آنها را نام می بریم :

1) تدریجی بودن فرایند الگو سازی

2) لزوم توجه به نظریه ها و وضع خاص کشور

3) رابطه بودجه اقتصادی و حساب های ملی

4) تکمیل داده های آماری

5) استفاده بیشتر از آمارهای ثبتی

6) آمارهای ماهانه و فصلی

7) تعریف دولت و طبقه بندی اقلام بودجه

8) ایجاد نهاد مسئول برای الگو سازی

 

1) تدریجی بودن فرآیند الگو سازی:الگو سازی و سیر تکاملی آن نیاز به زمان دارد واساسا امر بلند مدت است. در ایران هم امر الگو سازی بی سابقه نیست . به خصوص الگوی جدید که از بسیاری لحاظ نقطه عزیمت مناسبی برای تهیه بودجه اقتصادی است چون در این الگو بخش بودجه دولت یکی از 7 بخش تشکیل دهنده ی الگو است  در تهیه این الگو  الگو های پیشین کشور الگو هایی که در برنامه ی اول و دوم بعد از انقلاب به کار رفته اند مرور  و از تجربیات آنها استفاده شده ومزیت دیگر آن این است که به وضع ویزه ی ایران توجه شده است .اما این الگو عیبی هم دارد و آن این که برای پیش بینی و سیاست گذاری های کوتاه مدت طراحی شده که در این زمینه باید  اقداماتی صورت گیرد :

1) رفتار الگو به ویژه موضوع همزمانی و هماهنگی آن سنجیده و به منطقی بودن رفتار رسیدگی شود.

2) نوسان های کوتاه مدت بر اجرای الگو مقابله و در صورت وجود بازنگری شود.

3) درباره ی برآورد همزمان الگو و اثر آن بر علامت و پارامترالگو بررسی ونتیجه لازم گرفته شود.

4) تهیه نرم افزار برآورد و خصوصا سنجش و شبیه سازی الگو و همگانی کردن آن.

5) تا جایی که امکا ن دارد موضوع استفاده از آمارهای کوتاه مدت ماهانه و سه ماهه در دستور کار قرار گیرد. پس لازمه بودجه اقتصادی ظرافت و دقت بسیار بیشتر درالگو سازی است. 

2)لزوم توجه به نظریه ها و وضع کشور:تنهاملاحظات نظری برای تشخیص درست توابع الگو خصوصا الگو های  کوتاه مدت کافی نیست وانتخاب باید با توجه به تجربه ی کشور در زمینه رفتار متغیر مورد نظر صورت گیرد. 

3) رابطه بودجه اقتصادی و حساب های ملی :با بررسی الگو های پیشرفته ارتباط تنگاتنگ میان حساب های  مالی و بودجه اقتصادی را نمایان می سازد. درتهیه بودجه اقتصادی چه به روش کارشناسی و چه با استفاده از  الگوی ریاضی  حساب های ملی اهمیت بسیاری دارد پس هر چه تفصیل و پیوستگی این حساب ها بیشتر باشد  امکان تهیه بودجه اقتصادی کامل تر وسودمند تر است. حساب های ایران  بسیار اجمالی است .درحساب درآمد و تولید ناخالص ارزش افزوده محاسبه می شود. هزینه ناخالص ملی به هزینه های مصرف نهایی به تفکیک خصوصی و هزینه های دولتی تقسیم می شود.برای الکو سازی گسترده –خواه کوتاه مدت خواه میان مدت- سودمند است که حساب های گوناگون خلاصه و یکپارچه شود و به صورت جدولی مثل جدول اقتصادی فرانسوی ها انتشار یابد .جدول اقتصادی همه ی حساب های اجمالی کارگزاران و عملیات را به صورت یک جدول تلفیقی بدست می دهد .در این جدول حساب های کارگزاران اقتصادی – بنگاه های غیر مالی – خانوارها – ادارات دولتی –موسسات مالی و دنیای خارج – بر حسب سه نوع  عملیات طبقه بندی شده است :

ــ عملیات روی کالا ها و خدمات

ــ عملیات توزیع

ــ  عملیات مالی.

 ستون هر یک از کارگزاران به جز دنیای خارج حداکثر به 4 حساب بهره برداری-حساب تخصیص–حساب سرمایه حساب مالی- تقسیم می شود. البته دولت و موسسات مالی حساب بهره برداری ندارند.

 حساب بهره برداری:

توزیع مستقیم ارزش افزوده ناخالص است. منابع این حساب ارزش افزوده و یارانه تولید است ومصارف آن دستمزد ناخالص حق بیمه های اجتماعی کارفرمایان بهره ها-مالیات های غیر مستقیم و بیمه های مانده این حساب نتیجه ناخالص بهرهبرداری است. این حساب برای خانوارها عمدتا اجاره واحد مسکونی و بهره- برداری از باغچه خانوادگی است.

حساب تخصیص:

مربوط به عملیات تشکیل و مصرف درآمدها است.برای بنگاهای غیر مالی این حساب نشانگر تشکیل و تقسیم درآمد بهره برداری و مانده ی آن پس انداز ناخالص است.برای خانوارها این حساب همه منابع ومصارف را به صورت مالیات-پس انداز وغیره ثبت می کند و برای دولت شامل همه درآمدها و هزینه های جاری  است.حساب تخصیص موسسات مالی در اطراف منابع شامل بهره و سود سهام دریافتی-دریافتی بابت بیمه آتش  سوزی و تصادف و مانند این ها است ودر طرف مصارف-هزینه های خرید کالا ها و خدمات – دستمزد-پرداخت بهره- سود سهام و مالات را شامل می شود.  

حساب سرمایه :

نمایش تغییرات دارایی هر یک از کارگزاران است.منابع ان پس انداز ناخالص حساب تخصیص است.این حساب خرید تجهیزات- تغییرات موجودی انبار و احیانا عملیات مربوط به زمین و ساختمان موجود را ثبت  میکند.مانده این حساب سرمایه ظرفیت تامین اعتبار است که گذشته از خطاهای سنجش- مساوی مانده حساب مالی کارگزاران است.

 حساب مالی:

شرح تغییرات مطالبات و تعهدات مالی کارگزاران .یعنی وضع آن ها به عنوانطلبه کار یا بدهکار نسبت به دیگر کارگزاران است. مانده این حساب هم ظرفیت تامین اعتبار را نمایان می سازد.  

4) تکمیل داده های آماری : برای تهیه بودجه اقتصادی برخی داده ها اهمیت زیادی دارد که عبارتند از دارایی  سرمایه و جدول جریان وجوه.  

5) استفاده بیشتر از آمارهای ثبتی : از اهداف مهم بودجه اقتصادی از سویی تبیین و پیش بینی و از سوی دیگر سنجش اثر داده های مالی و مالیاتی  مانند هزینه های دولت – مالیات مستقیم – انواع مالیات غیر مستقیم و... است دریافت ها و پرداخت های خزانه داری و لایحه بودجه  منابع مهم اطلاعاتی هستند که اکنون در تحلیل اقتصادی جایگاه درخوری ندارند و همچنین دریافت ها و پرداخت های تامین اجتماعی چه بودجه ای و چه حمایتی از اقلام مهم تحلیل اقتصادی هستند. گاهی برای استفده از آمارهای یک سازمان باید آن را به چند زیر کار گزار تقسیم کنیم چون سازمان های گوناگون کارکرد خود را به درستی ثبت نمی کنند و اطلاعات ثبتی آنها مختص خود آنهاست .و برای بدست آوردن اطلاعات آنها باید اطلاعات دیگری به آن بیافزاییم.که این کار بسیار دشواری است. اگر همه سازمان ها به جای آمارگیری اقدام به ایجاد سیستم اطلاعات بکنند. و گردآوری آمارهای ثبتی به مراتب دقیق تر ودر عین حال آسان تر خواهد بود. تولید آمارهای ثبتی با تفصیل هر چه بیشتر در بلند مدت روش نسبتا کم هزینه و بسیار سودمندی برای تحلیل های بودجه اقتصادی است که تولید و استفاده ار آن ها باید بیشتر از پیش در دستور کار سازمان ها قرار گیرد.

 6)آمارهای ماهانه و فصلی : مهمترین پایه آماری الگو های کوتاه مدت آمارهای ماهانه یا سه ماهه است.این گزارش شامل تفصیل داده های مربوط به هزینه های بودجه دولت –حساب های ملی – پول و بانکداری – آمارهای جمعیتی و اشتغال وبیکاری و...است. مشکل اصلی و اساسی در تهیه بودجه اقتصادی فقدان آمارهای سه ماهه حساب های ملی است.

 7) تعریف دولت و طبقه بندی اقلام بودجه : برای اینکه دولت وهزینه ودرآمد به آسانی با حساب ملی مرتبط شود لازم است تعریف دولت و طبقه بندی درآمدها و هزینه های آن با طبقه بندی SNA 93  مطاقبت داشته باشد . در نظام آماری مالی دولت –بخش عمومی – به دو شکل بخش دولت عمومی و شرکت های عمومی تقسیم می شود. دولت عمومی شامل : دولت مرکزی –دولت های استانی و محلی است . شرکت های عمومی نخست به دو گروه مالی و غیر مالی و شرکت های مالی خود به شرکت های پولی و غیر پولی تقسیم می شود .                

8)ایجاد نهاد مسئول الگو سازی:الگو سازی فعالیتی مستمر و دائمی است . که در گذشته از ضرورت دائمی  ارزیابی عملکرد الگو – اصلاح توابع و برآورد پارامتر های آن و ویرایش الگو به منظور تغییر پایه ی حسابهای ملی خود نیاز به برنامه پرحجم بازنگری در الگو دارد . به همین دلیل برای الگو سازی و کنترل رفتار الگو – کنترل دقت برآوردها – به روزآوری – تهیه نرم افزارهای  برآورد وشبیه سازی واحیانا استفاده از شبکه جهانی. لازم است یک موسسه تخصصی و تک منظوره با ردیف بودجه  وآزادی عمل زیاد و دیگر دغدغه ها تاسیس شود . افزون بر فعالیت مستقل نهادهای مورد بحث غالبا به  مناسبت تهیه الگویی خاص گروهی متشکل از کارشناسان سازمان های گوناگون تشکیل شود.